مراحل تهیه و چاپ کتاب

نوشتن تا چاپ کتاب

۱-آماده کردن مطلب :

مطلب را نویسنده کتاب یا مترجم یا گردآورنده با توجه به خواست خود یا نیاز خوانندگان یا به منظور های دیگر و غالباً با استفاده از منابع مختلف آماده می کند.

مشخصات یک اثر خوب:

هدف در تألیف اصولاً باید به قصد اطلاع رسانی به خواننده یا آموزش او یا پرورش قوه ی نقادی در او باشد و حتی المقدور روشن، بدون ریا و تصنع باشد. نویسنده در پرتو علمی ترین جهانبینی عصر و تجهیز شدن  به آموزش روشهای پژوهشی لازم است بداند چگونه مطلب را عنوان کند و چه را بنویسد و چه را ننویسد واین موازین را رعایت کند:

۱٫به شرح موضوع در جهت هدفی پیشبینی شده که انگیزۀ طبع و پسندیدۀ عقل باشد بپردازد.

۲٫مطالب و مقصود را بر«بر مبنای مطالعات، مشاهدات، پرسشها، مصاحبه ها، یادداشت  برداشتها و منابع صحیح و معتبر» در ترازوی فکر و تأمل بسنجد آن را با کاربرد الفاظی پربار و کوتاه(به مصداق خیر الکلام ماقّل و دلّ) تنظیم کند.

۳٫هر سخن را در جای خود بگذارد و هر نکته را در مقام خود بپردازد.

۴٫اندازۀ فهم مخاطب  و ذوق خواننده را در نظر بگیرد تا مطلب نزد خواننده روشن باشد و به آسانی دریافت شود.

۵٫در آغاز سخن نیکو رود و از انجام آن نیکو بیرون آید و نیز در طول متن در بیرون شدن از یک معنی و درآمدن  به معنی دیگر، رشتۀ نظم و ارتباط را حفظ کند و به همسازی و یکدستی در تمامی متن توجه داشته باشد.

۶٫گفتار خود را با راستی و حقیقت بیامیزد و به فصاحت منطق و صراحت لهجه زیور بخشد. هرگز نشاید که جز حقیقت نویسد یا حقایق را به جز آنچه هست بنماید.

۷٫قلم از ناشایست پاک دارد و در نگاهداشت راز ها سعی فراوان کند و از تملق و چاپلوسی که کشندۀ روح و مستلزم دروغ گفتن و دشمنی با حقیقت پژوهی است بگریزد.

۸٫قلم او پیوسته حامی و منادی حق و عدالت و همچنین به کشف حقیقت و آگاهانیدن مردم و پرورش افکار و بهبودی اوضاع و احوال همگانی و مایۀ بیدار کردن خفته دلان و بینا ساختن بی بصیرتان باشد.

۹٫در تحریر مطالب واژه های ساده و مأنوس برگزیند و در معنی حقیقی آن به کار برد و از به کار بردن الفاظ غریب و تکلفهای ناروا و صنعتگریهای بی جا و واژه های بیگانه بپرهیزد. و نیز از عبارت پردازی، فضل فروشی، ستایش جز خدا و مدحهای بی مورد و ناروا برای رضایت این و آن خود را به رنج و تکلف و دروغ نیفکند، تامطالب شیوا و زیبا باشد و ملال نیاورد .

۱۰٫در کاربرد الفاظ و معنی، ذوق و سلیقه و هنر و ابتکار به کار بَرَد و موزونیت الفاظ و پختگی و گیرایی آن را درعین اهمیت دادن به معنی کلام مورد توجه قرار دهد و به هر حال نوشته را از کلام بدیع و مضامین احیاگر و بر اساس نیازمندیهای جامعه انباشته گرداند.

۱۱٫در تحریر مطالب از قواعد و اصول نقطه گذاری، درستی دستوری، و درستنویسی واژه ها بر مبنای رسم الخط از قبل تعیین شده پیروی کند.

۱۲٫در صورت لزوم از نمودار ها و جدولهای مناسب در محل مناسب متن استفاده کند و متن کتاب را با توجه  به رعایت تقدم تأخر مطالب، ارتباط منطقی بند ها، حذف مطالب تکراری، تفکیک موضوعات کلی از جزئی، نظام دهد و هماهنگ گرداند و عبارات را سخته و عالمانه سازد.

۱۳٫متن نهایی نوشته را از ابتدا تا انتها ویراستاری و آماده سازی گرداند. ویر استاران و نسخه پردازان که کارشان از هر جهت فّنی، تخصصی، حرفه ای، بسیار دقیق و پر اهمیت است خارج از تشکیلات سازمانهای انتشاراتی یا با عقد قرارداد و توافق با ناشران بر مبنای شیوه نامة مؤسسه نشر به امر ویراستاری می پردازند و از جمله مباحث این فصل را مورد توجه قرار می دهند.

ویراستاری به لحاظ: ۱٫ساختار و محتوای متن  ۲٫صحت ترجمه (در صورتی که نوشته، ترجمه اثری باشد) ۳٫زبانی- ادبی (نگارش) ۴٫صوری یا فنی(اعمال دقتهای فنی و نکاتی که در شیوه نامة موسسه نشر، پیشبینی شده است) انجام می گیرد.

ویراستارانی که صاحب رأی و ذوق و سلیقه، دارای روش و آشنا به فنون و ظرایف کار چاپ و نشر باشند در این هنر موفقند.

۱۴٫برای ارائه دقیق مشخصات  نوشته و مطابقت کامل متن کتاب با اصول کتابداری و قواعد شیوه نامة ناشر باید آن را به صفحات و موارد ویژة زیر مجهز کرد:

(۱) انتخاب عنوان مناسب برای کتاب و قید آن با خط خوش بر صفحه جلد و صفحة عنوان و در عطف کتاب (عنوان باید کوتاه، رسا و وافی به مقصود باشد و معنی و مفهوم دقیق کتاب را برساند).

(۲) قید نام کتاب، نام مؤلف، نام ناشر و محل نشر در صفحة عنوان.

(۳) ذکر نام محل چاپ، دفعة چاپ، تیراژچاپ، زمان انتشار، اندازة کتاب، تعداد صفحه،  قیمت کتاب، شمارة مسلسل کتاب، در پشت صفحة عنوان یا پشت صفحة نیم عنوان.

(۴) درج فهرست مطالب با ذکر شمارۀ صفحه پس از صفحۀ عنوان.

(۵) قرار دادن مقدمه پیش از متن کتاب (نویسنده عَرض خود را از نوشتن کتاب در مقدمه بیان می دارد و به روش کار و همکاریهایی که احیاناً با او شده می پردازد. مقدمه باید جاذب، نافذ و نافع باشد و در پیرامون مباحث کتاب، توضیح مختصر و متناسب ارائه کند).

(۶) تدوین فهرست منابع ومطالب و درج آن در پایان متن کتاب بترتیب الفبایی نام کتاب یا نام نویسنده با قید مشخصات ظاهری مأخذها.

(۷) تدوین فهرست موضوعی و فهرست اعلام بر حسب ضرورت و قرار دادن آن در صفحات پایانی کتاب. فهرست موضوعی و اعلام (نمایه) شامل موضوعها و اسامی اشخاص، کتابها و مکانهایی است که در متن کتاب از آنها یاد شده است و به صورت الفبایی و با قید شمارۀ صفحه در پایان کتاب آورده می شود.

(۸) آوردن غلطنامه در آخرین صفحات کتاب. غلطنامه شامل الفاظ صحیح اغلاط چاپی است که در کتاب رخ داده است.

(۹) تهیۀ منابع مختلف مربوط به موضوع مورد بحث کتاب برحسب الفبایی نام نویسنده یا نام کتاب با ذکر مشخصات کامل هر منبع و آوردن آن زیر عنوان «کتابنامه»  در پایان کتاب. انجام این کار درصورت ضرورت و میل نویسنده صورت می گیرد و البته از سعۀ صدر و همت او نشأت می گیرد.

(۱۰) گزینش به ترتیب مناسب شامل تناسب بخشها، فصلها، بندها وغیره و ترتیب شماره گذاری بخشها، فصلها وصفحه ها۱ توجه به جایگاه تصاویر، جدولها و نمودارها.

۲- ویرایش و اظهار نظر پیش از چاپ:

الف: نویسنده مطالب خود را در اختیار و مطالعۀ اشخاص صاحبنظر گذاشته، کسب نظر می کند و پیشنهاد های اصلاحی را در صورت ضرورت در اثر خود رعایت می کند.

ب: نویسنده مطالب خود را برای چاپ به مؤسسه ای واگذار می کند که در آن صورت شورای منتخب آن مؤسسه، مطالب ایشان را یا وسیلۀ خود یا شخص صاحبنظر در موضوع نوشتۀ او، ارزیابی می کند و پس از اصلاحات لازم به چاپ می رساند.

ج: طبق قوانین جاری، مؤلف نوشتۀ خود را پیش از چاپ یا پس از چاپ به نظر سازمان مربوط می رساند و چناچه مفاد آن مغایر با قوانین شرع و عرف نباشد اجازۀ  توزیع می گیرد.

احساسی که آدمی دربارۀ آزادیهای خود  دارد، حد و حصرندارد. آنچه اورا مقید می سازد که آزادی وی به آزادی دیگران آسیب نرساند قانون است. بر همین مبنا، اتخاذ تدابیری که اندیشیدن، گفتن، نوشتن و هر پدید آوردنی به حریم حقوق دیگری آسیب نرساند و مطالبی خلاف واقع نشر نگردد، عملی خلاف قانون قلمداد نمی شود. اگر جز این نیت، تدبیر شود یعنی با تحت فشار قرار دادن صاحبان اندیشه و هنر با روشهای مستقیم و غیر مستقیم به منظور دور کردن آنها از بعضی اندیشه ها یا نزدیک کردن آنها به بعضی اندیشه ها و ضوابط دیگر و ایجاد بیم و تردید آشکار یا نهفته در آنها عمل کنیم به طوری که هرگونه سیاست یا روشی که نه تنها اعمال، بلکه انگیزه های اعمال بشر را در ابراز عقاید، اندیشه ها، احساسات و سایر مکنوناتش با نوعی محدودیت رو به رو سازد، سانسور، و در زبان فارسی ممیزّی یا تفتیش عقاید است که مردم را به خود سانسوری وادار می کند یا به تعقیب و مجازاتشان می انجامد که توابعی دارد که گاه در جامعۀ ناخویشتندار به تناسب وضعیت، موقعیت، پیشینه و بحران جامعه به سان کبریتی با انبار باروتی عمل خواهد کرد۱.

۳- قرارداد چاپ:

الف. نویسنده، چناچه خود ناشر کتاب باشد اثر خود را مستقیماً به چاپخانه  برای چاپ سفارش می دهد و هزینۀ آن را تقبل کند. در غیر این صورت آن را در اختیار ناشر یا مؤسسه ای دولتی یا غیر دولتی می گذارد و آن مراکز با وی قرارداد بسته، مطلب او را برابر آییننامۀ انتشاراتی داخلی خود به چاپ می رسانند.

ب. حق التألیف، منظور از حق التألیف، اجرت مادی است که در قبال بهره برداری از یک اثر ادبی، هنری یا علمی و جز آن به مؤلف آن اثر داده می شود و شامل درصدی از قیمت جلد روی کتاب یا مبلغی معین برای هر صفحۀ چاپی از کتاب و تعدادی از نسخه های کتاب خواهد بود. مبنای حق نشر کتاب این خواهد بود که  مؤلف، امتیاز اثرش را برای همیشه یا مدتی محدود به ناشر واگذار می کند.

از آنجا که مؤلف، مالک معنوی و حقیقی اثر خود است و هرگونه استفاده از استحصال از اثر یک نویسنده یا مترجم یا سایر پدید آورندگان آثار فرهنگی، تضییع حق مالکیت معنوی صاحب اثر به شمار می رود رعایت حفظ حق مؤلف یکی از اصول مسلم قانونی و اخلاقی است که باید همیشه مورد توجه دست اندرکاران کتاب و مطبوعات آثارفرهنگی قرار بگیرد.

ج. حق ویراستار: عبارت است از هزینۀ ویرایش و تصحیح هر صفحۀ معین از یک نوشته پیش از چاپ. بهتر است در آثار معتبر، حقوق معنوی ویراستار با ذکر نام او حفظ شود.

نشر آثار در سازمانها و مراکز دولتی و غیر دولتی لازم است در رابطه با وظایف آن سازمان با توجه به نیازمندیهای اجتماعی و اقتصادی و مذهبی مردم انجام شود و از ثبات و سیاست و رسالت خاص مطبوعاتی سالم برخوردار باشد. بهتر است ناشران، دانشها و اطلاعات تازه و نیز تجربه شده ای را مطرح کنند که نیاز های حقیقی و پنهانی جامعه را اقناع کند و با هوشیاری تمام، نشر کتابها را در حد توانایی نوع خوانندگان به کار گیرند و در تعیین بهای کتاب، قدرت مالی گروه خریداران را محاسبه و مورد توجه قرار دهند.

۴-حروفچینی:

برای مفهوم شدن موضوع فوق، باید«حروف» را پیش هم چید تا کلمه درست شود و کلمه هارا آغوش هم گذاشت تا مطلب مقاله گردد. بعد روزنامه و کتاب متفرقه شود.

حروفچینی نخستین مرحله از چاپ کتاب است که مطالب کتاب با شیوه های مختلف به وسیلۀ حروف چیده می شود.

انواع حروفچینی:

۱-گارسه ای معروف به حروفچینی دستی.

۲-سطری مثل اینترتایپ، لاینوتایپ، نئوتایپ.

۳-تکریزی مثل مونوتایپ.

۴-تحریری مانند حروفچینی با انواع ماشینهای آی.بی.ام.ام سی.کامپوزر.

۵-رایانه ای و نوری، مانند لاینوترون، کامپ ست، کامپیوگرافیک.

انتخاب حروف برای مجموعۀ کتاب شامل:

۱-حروف متن کتاب.

۲-حروف تیتر یا حروف عنوانهای اصلی مطالب.

۳-حروف نیم تیتر برای عنوانهای فرعی.

۴-حروف میان متن برای مطالبی که لازم است چشمگیر تر باشد.

۵-حروف زیر نویس.

معمولاً در انتخاب حروف به قدرت دید چشم بزرگسالان و کودکان و به درشتی و ریزی حروف توجه می گردد و انتخاب و شکل حروف برای کتاب با موضوع کتاب و حجم آن و گروه استفاده کنندگان تناسب دارد.

۵-انتخاب عنوان یا تیتر مطالب:

۱-عنوان، ساده، روان، روشن و دقیق باشد.

۲-حداقل کلمات را با حداکثر معنی و مفهوم شامل شود.

۳-بامطلب متناسب باشد.

۴-کلمات مکرر در آن به کار نرود.

موارد دیگرمورد توجه در حروفچینی:

۱-توجه به تناسب فاصلۀ بین سطور، کوتاه یا متوسط یا بلند.

۲-رعایت فاصله بین بند ها.

۳-رعایت فاصله بین سر عنوانها با متن.

۴-انتخاب عرض سطور و تعداد سطر ها در هر صفحه متناسب با قطع کتاب.

۵-انتخاب کاغذ و مقوای جلد از نظر وزن، جنس و اندازه.

۵-تصحیح حروف چیده شده :

اصل مطلب که به خط نویسنده یا تایپ شده است با نمونۀ حروفچینی شده مقابله می شود و در صورتی که غلطهای چاپی در «نمونه» باشد تصحیح می شود.

۶-صفحه آرایی(لی آوت ):

صفحه بند در چاپخانه برابر نظر طراح و گرافیست یا صاحب اثر، حروف آماده را «لی آوت» می کند. این قسمت اهمیت فوق العاده در زیبایی کتاب و جلب نظر خوانندگان دارد..

اگر حروفچینی به طریق ماشینهای رایانه ای انجام شود، حروف آماده،همراه با عکسهای لازم، «لی آوت» می شود و به قسمت عکاسی برای فیلمبرداری و تهیه زینگ فرستاده می شود. زینگ،روی یا فلز حساس دیگری است که فیلم نوشته برآن منعکس می شود و با بستن آن به ماشین چاپ، نوشته شده روی کاغذ منتقل می گردد.

۷-مرحله چاپ:

پس از حروفچینی و صفحه بندی یا صفحه آرایی، مطلب به تناسب نوع حروفچینی با ماشینهای مسطح یا افست چاپ می گردد.

دقت در انتخاب مرکب چاپ، تمیزی ماشین چاپ، سرعت و فشار ماشین چاپ، نوع کاغذ و دقت مسوول ماشین در نظارت چاپ، اثر فوق العاده دارد. مرکب باید خوشرنگ، خوشخوان و خوشنما باشد و متناسب با سرعت دستگاه چاپ و میزان بازده آنها خشک شود تا پشت نزد.

۸-صحافی:

مطلب پس از چاپ در بخش صحافی چاپخانه صحافی می گردد. باید توجه داشت که کنترل فرمهای چاپ و شمارۀ صفحات، انتخاب نوع صحافی، دقت در انتخاب چسب و چسب زنی، مهات صحاف، سبب می شود که اوراق کتاب از هم جدا نشود.

اقسام صحافی:

ته دوخت

ته چسب

ته فنر

منگنه

انواع جلد های معمول در صحافی:

کالینگور فرنگی

نیم چرم (عطف چرمی)

تمام چرم

شمیز

۹-هزینه نشر کتاب:

نشر کتاب از نظر هزینه تابع شرایط و متقضیات اقتصادی و اجتماعی است. گرانی کاغذ و مقوا، کمبود کارشناسان امور چاپ، افزایش دستمزدها، گرانی لوازم چاپ، آثار محسوسی در تولید کتاب می گذارد.

اساس محاسبه در هزینه چاپ بر اساس «فرم» و هرم فرم معمولاً برابر ۸ یا ۱۶ صفحه چاپی است و اجرت چاپ هر فرم از روی اندازه (قطع) محاسبه می شود.

هزینه هر فرم شامل موارد زیر است:

حروفچینی

فیلم، زینگ، مونتاژ

چاپ اوراق (فرمها) و جلد

کاغذ

مقوا

صحافی

لت گذاری (گذاردن اوراق خارج از فرم در میان کتاب).

به مجموعه هزینه های فوق، حق ناشر، قیمت هر نسخۀ آن به میزان تیراژ پایین خواهد آمد.در مجموع،قیمت کتاب بر اساس کل هزینه چاپ،صحافی، و حق تألیف بعلاوه هزینه های جنبی مانند حمل و نقل و انبار، با افزودن درصد تخفیف ناشر به موزعان و استحصال سرمایه، با تقسیم بر تعداد نسخه های چاپی کتاب تعیین می شود.

۱۰-توزیع کتاب:

گاه مؤلف، ناشر کتاب است که در صورت لزوم بر اساس تنظیم قرارداد و تعرفه های قیمت، توزیع اثر را به ناشر یا مّوزع دیگری واگذار می کند.فرد یا مؤسسه ای که به توزیع می پردازد، توزیع کننده یا موزّع است.موزّع در کار نشر، عرضه کننده کالای فرهنگی به جامعه است.کار او عملی است فرهنگی هرچند سود اقتصادی مدّ نظر او باشد. دامنۀ فعالیت ناشران گاه به تولید و نشر کتاب پایان می پذیرد و توزیع آثار چاپی را بر اساس تنظیم قرارداد به توزیع کنندگان بزرگ که در سطح وسیع و فراگیر فعالیت می کنند و در بسیاری از نقاط شعبه دارند واگذار می کنند که از طریق سرعت عمل در کار توزیع آثار چاپی به نحو مطلوب انجام می گیرد.

هزینه توزیع کتاب در ایران معمولاً حدود یک سوم بهای پشت جلد کتاب است یعنی حدود دو برابر درصدی که از بهای پشت جلد اثر به پدید آورنده تعلق می گیرد.

۱۱-فروش کتاب:

برای اینکه اثر چاپی در اختیار خواننده قرار گیرد آن را در معرض نمایش و فروش در کتابفروشیها، آخرین حلقۀ ارتباط در زنجیرۀ  تولید و مصرف آثار چاپی، قرار می دهند. چگونگی چیدن و عرضۀ کتابها در قفسه ها و استفاده از تقسیم بندیهای موضوعی،کاربرد خدمات رایانه ای، ارائه فهرستها و اطلاعات کتابشناختی و به نمایش گذاردن کتابها از طریق ویترین و چشمگیر ساختن آنها و ایجاد روابط عمومی مطلوب در گفتار و رفتار با طالبین کتاب، نقش و جایگاه فروش کتاب را تعیین می کند.امروزه کتابفروشیها مانند ناشران به دلیل حجم تولید و مصرف آثار چاپی زیاد، سعی می کنند مجموعه های خود و خدمات فروش را تخصصی کنند و در این راستا از خدمات مجهز رایانه ای و مرتبط به شبکه های اطلاع رسانی و کتابشناختی و ارتباط با تولید کنندگان کالای فرهنگی و سایر عناصر مولد آثار چاپی و حتی  پذیرش سفارش خریداران برخوردار باشند. و از این طریق نیاز های اطلاعاتی علاقه مندان را به سرعت و مطابق خواستۀ آنان روزآمد و تأمین سازند.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *